تامین آب آشامیدنی سالم برای روستائیان

احسان طالبی

دانشجوی کارشناسی ارشد عمران آب

دانشگاه علم و صنعت ایران

مقدمه :

با نگاهی به بافت اجتماعی ، اقتصادی جامعه کشاورزی کشوزمان و نقش روستائیان در اقتصاد خانواده ، ضرورت توجه بیشتر به این قشر ، دو چندان می شود .

سنتی بودن کشاورزی در گذشته وسمت گیری چند سال اخیر برای مکانیزه نمودن بخش کشاورزی نیاز به همسو کردن قشرهای فعال در بخش کشاورزی دارد .

آب ماده ای بسیار با ارزش است و به گفته خیلی از کارشناسان چنانچه در آینده اگر جنگ جهانی اتفاق افتد بخاطر آب خواهد بود .

آب سالم و عاری از عوامل بیماریزا و مواد خارجی جهت شرب و همچنین آبیاری مزارع از نکات بسیار مهم روز است و همچنین استفاده درست از این منبع با ارزش از مسائل اصلی بهره برداری جهت برآورد نیازهای مختلف انسانهاست .

فهرست :

1-       آب آشامیدنی سالم

2-       نگهداری از منبع آب عمومی

3-       مدیریت آب آشامیدنی برای افراد خانه دار

4-       چند روش ساده برای تصفیه آب آشامیدنی

5-       چاه های زهکش برای دفع مناسب فاضلاب

6-       استفاده موثر از آب آبیاری

آب آشامیدنی سالم

چگونه آب نا سالم را تشخیص دهیم ؟

سالانه میلیونها کودک زیر 5 سال در جهان ، بر اثر ابتلا به بیماریهای ناشی از آب می میرند .با اینکه بیشتر مردم آگاهند که آب نا سالم باعث بیماری می شود ، تعداد نسبتا کمی می دانند که آب باعث اسهال ، وبا و بیماریهای گوارشی می شود . زنان روستایی مهم ترین جمع آورندگان ، ذخیره کنندگان و استفاده کنندگان آب در خانه و جامعه هستند . از این رو آنها باید بدانند که چگونه از سالم بودن آبی که مصرف می کنند اطمینان یابند .

آب سالم چیست ؟

آب زمانی سالم است که در آن عامل بیماری زا وجود نداشته باشد ، آب آشامیدنی سالم باید :

-عاری از انواع میکروب ها (باکتری، انگل، ویروس و...)باشد .

- عاری از مواد زیان آور شیمیایی (مانند افت کش ها )و مواد خارجی گل ولای می باشد .

- برای چشیدن مطبوع باشد و یا مزه نداشته باشد .

-بدون رنگ و کاملا شفاف باشد .

بی بو باشد .

اهمیت آب سالم

مسلما هر آبی برای استفاده های شخصی ،نوشیدن و پخت و پز سالم نیست .

آب آلوده برای سلامتی خطر ناک است و منشاء بیماریهای کشنده ای چون وبا ، اسهال ، اسهال خونی ، ناراحتیهای گوارشی و التهاب روده ، تیفویید ، فلج اطفال ، ابتلا به پیوک (کرم رشته ای ) ، عفونت های انگلی و معضلات بهداشتی دیگر است .

چه عواملی باعث آلودگی منابع آب می شوند ؟

-فضولات انسانی مدفوع و ادرار

- فضولات حیوانی کود و ادرار

- فاضلاب حمام ، شستشو و نظافت

-آب برون ریز ضایع مانند معادن ، کارخانه ها و پالایشگاه ها (مشاهده ماهی های مرده در آب می تواند نشانگر وجود مواد شیمیایی در آب باشد .)

- فاضلاب شهری

-دفع نادرست زباله و فاضلاب ها

-آفت کش ها و کودهای کشاورزی که به درون رودخانه ها و آب ها زیرزمینی شسته می شوند

-لاشه و اجزای در حال پوسیدن حیوانات و گیاهان ، به خصوص در آب های راکد .

-فرسایش خاک ها .

به واسطه وجود این آلاینده ها ، آب برای مصارف خانگی و در نتیجه برای شرب ، نا سالم است .

آب ناسالم حاوی مواد مضر شیمیایی (مانند آهن و فلوراید )،  میکروبها و مواد آلاینده فاضلاب است . ذرات شیمیایی و میکروب ها با چشم غیر مسلح قابل رویت نیستند اما می توانند باعث طعم یا بوی نا خوشایند در آب شوند .

آب ناسالم دارای :

-مزه تلخ یا شور که ممکن است به دلیل وجود آهن زیاد یا نمک ها مختلف مانند کلریرها باشد.

- بوی تعفن که به دلیل وجود گازها ، میکروب ها ، فاضلاب ها و یا وجود جلبک و خزه است .

-ظاهر تیره که به دلیل وجود گل و لای ، نمک ، آهن ، مواد آلی در حال فساد و یا رنگ ها می باشد .

به طور کلی :

-آب روان سالم تر از آب راکد است .

- آب های زیر زمینی سالم تر از آب های سطحی هستند .

- چاه هایی که بدنه و روی آن ها پوشانده شده و آب به وسیله دست پمپ می شود ،سالم تر از چاه های روباز ، تانک های آب و آبگیر ها هستند .

- آب در چاه های عمیق سالم تر از آب چاه های کم عمق است .

توجه : برای اطمینان ، نمونه ای از آب را برای آزمایش به آزمایشگاه محلی تست آب ببرند .

توجه :

-      چاه ها باید در محل مناسبی دور از منابع آلودگی قرار داشته باشند .

-      آبی که از تلمبه ها ی دستی خارج می شود ممکن است در فصل بارندگی دچار آلودگی شود .

-      از ورود آب های سطحی به چاه ها جلوگیری کنید .

-      محل های شستشو و منابع آلودگی را در پایین دست منبع آب مصرفی خود قرار دهید .

نگهداری از منابع آب عمومی :

در هر روستایی ، منبع آب یکی از با ارزش ترین منابع زندگی است . بنابراین هر فردی مسئول حفاظت آن در مقابل آلودگی می باشد.

*شیرها و و تلمبه های آب :

- شیر و تلمبه و محوطه اطراف منبع را تمیز نگهدارید .

- مجرایی برای انتقال آب های مازاد اطراف منبع ، تعبیه کنید .

- آب های اضافی خارج شده از منبع می توانند برای آبیاری یک تکه زمین یا باغچه خانگی به کار روند . یا می توانند به درون یک گودال (محفظه مخصوص) هدایت شوند . این کار باعث می شود که محوطه منبع گل آلوده و کثیف نشود .

- مجرای انتقال آب را مرتبا تمیز کنید .

- بتن های ترک خورده (اطراف منبع ) را مرمت کنید و لوله ها و شیر آلات خراب را سریعا تعمیر کنید .

- منبع آب ، سیستم لوله ها و تانکر دخیره را در برابر آلودگی ها یی که توسط مردم ، حیوانات و فاضلاب های کشاورزی و صنعتی تولید می شود ، محافظت کنید .

- مانع از این شوید که افراد ، به خصوص بچه ها در هنگام آشامیدن آب ، دهان خود را به شیر یا خروجی پمپ بگذارند .

- برای شستشوی لباس یا حمام کردن باید حداقل 15 متر از منبع آب فاصله داشته باشید .

- یک دیوار حفاظ برای جلوگیری از ورود دام و حیوانات اهلی به نزدیک شیر و تلمبه قرار دهید .

- اگر استفاده دام از منبع آب ضروری است ، یک آبشخور سیانی مخصوص به فاصله حداقل 15 متر از منبع برای آنها درست کنید .

- شیر را پس از استفاده ببندید و آب را هدر ندهید .

چاه ها :

-   چاه های حفر شده ، باید حداقل 15 متر از منابع آلودگی مانند چالاب ها و مخازن  فاضلاب و دفع بهداشتی دور باشد .

-      هر گونه محفظه تو خالی ، لانه موش و جانوران در اطراف چاه باید پر شود .

-      منطقه حفر چاه باید به اندازه کافی مرتفع باشد که از ورود آب های جاری و یا نفوذ آنها به چاه جلوگیری شود .

-   یک دیواره به ارتفاع 1 متر در اطراف دهانه چاه کشیده شود تا آب های جاری به داخل چاه نریزد . بالای این دیواره بهتر است یک شیب رو به بیرون داشته باشد تا از نشستن افراد یا شستن لباس در آن قسمت و در نتیجه آلودگی آب چاه ، جلوگیری شود .

-   گیاهان و درختان اطراف چاه باید بریده و هرس شوند به طوری که برگ های آنها یا فضولات پرندگان، از روی آنها، به داخل چاه نریزد . همچنین نباید اجازه داد که ریشه های درختان پوشش داخلی چاه را خراب کنند و از درون آن بیرون بیایند .

-      روی چاه باید پوشیده شود ، تا برگ درختان و گردو غبار درون آن نریزد .

-      باید از لانه گذاری پرندگان کوچک و کبوتر چاهی درون پوشش داخلی چاه جلوگیری کرد .

-   باید یک محل مناسب برای شستشو و حمام کردن ، با یک فاصله مناسب از چاه ، در نظر گرفته شود که ترجیحا سطح دهانه چاه پایین تر باشد تا فاضلاب حاصله به درون چاه نشت نکند . فاضلاب نفوذ کرده به داخل زمین در نزدیک چاه ، می تواند آب چاه را آلوده کند .

-   یک محوطه سیمانی حداقل به قطر 2 متر در اطراف چاه ایجاد کنید و به آن یک شیب رو به خارج چاه بدهید . تا جریان های سطحی به سمت خارج چاه روان شوند .

-   ممکن است دلوی که بعضی افراد برای برداشتن آب از چاه استفاده می کنند آلوده باشد .بنابراین اجازه ندهید که افراد ظرف های خودشان را درون چاه بفرستند .

-      یک ظرف یا دلو محکم و تمیز که به یک زنجیر یا طناب بسته شده می تواند به طور دایم مورد استفاده عموم قرار گیرد . آن را همیشه تمیز نگهدارید .

تانکرها ( مخزن های آب ) و آبگیرها

تا جایی که امکان دارد از آب تانکرها و آبگیرها برای آشامیدن استفاده نکنید و به جای آن آب چاه را بخورید . اگر مجبور به استفاده از آب تانکر و آبگیر هستید به راهنمایی های زیر توجه کنید :

-   جایی را برای برداشتن آب انتخاب کنید که محوطه تمیزی داشته باشید و از شرایط غیر بهداشتی و یا آبریزگاه عمومی و یا چاه های فاضلاب دور باشد.

-      شیب مناسب در اطراف آبگیر باید تامین شود .

-      تانکر یا آبگیرها باید به وسیله یک حصار یا خاکریز محدود شود تا آب جاری درون آن نریزد .

-      اجازه ندهید زهکش ها و مجاری سطحی به درون آبگیر تخلیه شود .

-      حصاری برای جلوگیری از ورود دام به اطراف آبگیر قرار دهید .

-   یک تانکر را برای استفاده شرب در نظر بگیرید و بقیه را برای فعالیت های دیگر مانند شستشو ، حمام و آب خوری حیوانات استفاده کنید .

-   بدون داخل شدن در تانکر آب را بردارید . در کنار آن پله قرار دهید و آب را با ظرف بردارید و یا آن را پمپ کنید .

-      علفهای هرز و جلبلک های درون آبگیر را مرتبا پاکسازی کنید .

-   تانکر یا آبگیر را مرتب تمیز کنید . هنگامی که خشک هستند آنها را رسوب زدایی کنید . این کار باعث افزایش ظرفیت آنها نیز می شود .

-      اجازه هیچگونه فعالیت تجاری با استفاده از آب تانکر را ندهید . (مانند خیس کردن الیاف کنف در آب تانکر ).

مدیریت آب آشامیدنی برای افراد خانه دار :

-   شما باید سلامت آبی را که استفاده می کنید ، تامین کنید . مراقب باشید که آب را از زمان برداشت تا زمان مصرف از آلودگی حفظ کنید .

-   دست ها منبع مهم آلودگی هستند . بنابراین دست های خود را واردآب آشامیدنی نکنید و اجازه ندهید آب آشامیدنی در حین برداشت ، انتقال و ذخیره، با دست های شما در تماس باشد .

توجه :

به موارد بهداشتی زیر دقت کنید :

-      ظرف آب

-      برداشت و جمع آوری آب .

-      انتقال آب

-      ذخیره آب در خانه

چند روش ساده برای تصفیه آب آشامیدنی :

آب آشامیدنی همیشه سالم نیست . گاهی باعث بیماری های ضعیف کننده و حتی گاهی باعث مرگ می شود . برای جلوگیری از عفونت های ناشی از بیماری هایی که مولد آنها آب است ، چند شیوه ساده در زیر پیشنهاد می شود :

-      جوشاندن (حداقل برای 10 دقیقه )

-      استفاده از ظروف مسی و برنجی ( این نوع ظرف ها مانع از رشد باکتری ها می شوند )

-   ضد عفونی با استفاده از اشعه خورشیدی : آب را درون ظروف پلاستیکی بی رنگ ،شیشه های رنگی و یا درون بطری بریزید و پس از رسوب گیری درب بطری را ببندید و به مدت 90 دقیقه در معرض نور مستقیم خورشید قرار دهید .)

-   سیستم سه ظرفی : آب کثیف و ناسالم را می توان با ذخیره سازی در طی 24 ساعت به آبی سالم تر تبدیل کرد . (دو ظرف بزرگ و یک ظرف کوچک تر انتخاب کنید ، ظرف های بزرگ تر را برای نگهداری آب های نا خالص استفاده کنید ، اجازه دهید آب در داخل ظرف بزرگ 24 ساعت بماند ، سپس آب صاف شده را درون ظرف کوچک تر برای آشامیدن خالی کنید ، باقیمانده آب را برای شستشو استفاده کنید و ظرف بزرگ تر را کاملا تمیز کنید .)

-   فیلتر پارچه ای ،برای پالایش آب از حشرات ، لارو حشرات ، و دیگر مواد آلاینده نسبتا بزرگ، به کار می رود . یک فیلتر پارچه ای دو لایه با استفاده از دو رنگ مختلف بسازید . برای این که بتوانید تشخیص دهید هر بار کدام طرف فیلتر را در معرض ورود آب نا سالم قرار داده اید.

-   از پارچه های با الیاف فشرده استفاده کنید . فیلتر را پس از هر بار استفاده بشویید . این کار باعث می شود که فیلتر در اثر آلاینده هایی مانند میکروارگانیسم ها و ناخالصی ها بسته نشود . همچنین می توانید به آسانی فیلتر های پلاستیکی ارزان را برای این منظور خریداری کنیم .

-      فیلتر های زغالی : فیلترهای زغالی می توانند آب آلوده را از نظر مواد معلق و باکتری های مضر پالایش نماید .

ضد عفونی کننده های شیمیایی :

-   کلرین یکی از انواع ضد عفونی کننده های آب و معمول ترین آنها است .(استفاده از هیپوکلریت سدیم و هیپوکلریت کلسیم ).

چاه های زهکش برای دفع  مناسب فاضلاب :

فعالیت های روزانه یک خانه دار مانند شستشو ، حمام کردن و تمیز کاری ، فاضلاب تولید می کند .

چاه های راکد فاضلاب در اطراف خانه ها ، در خیابان ها و یا مجاری مسدود شده برای سلامتی مضر هستند . البته اگر فضای کافی برای احداث باغچه در دست ندارید می توانید مشکل را به طور موثری با یک چاهک زهکش حل کنید .

استفاده موثر از آب در آبیاری :

در مناطق خشک که پوشش گیاهی و زراعی کم است ، آبیاری راه حل روشنی برای حل مشکل است ، اما فراهم کردن آب به مقدار کافی برای پرورش گیاهان در زمین های خشک و شنی دشوار است . ابزار وروشهایی مناسب برای استفاده موثر از آب آبیاری وجود دارد .

پرورش درختان در مناطق خشک و نیمه خشک به ویژه در خاک هایی با نفوذ پذیری بالا مشکل است .با انتخاب روشهای آبیاری مناسب  می توان تعداد دفعات  آبیاری را کاهش داد، و کل آب مصرفی را کم کرد و همچنین رطوبت کافی را برای نهال های جوان تامین کند .

آبیاری بارانی : این روش برای مزارع بزرگ ومتوسط به کار می رود . وراندمان خوبی را در خاک های درشت بافت مانند شنی ولومی دارد . که دارای ظرفیت ذخیره رطوبت کمی هستند .

این شیوه به خصوص برای زمین های ناهموار و تپه ماهوره ها مناسب است .

آب بر روی گیاهان با دبی کنترل شده پاشیده می شود . این روش برای اغلب زراعتها مناسب است .

و برای محصولات زراعی متداول است و برای بعضی محصولات باغی هم به کار می رود . آبیاری بارانی برای خاک هایی که مشکل شوری دارند مناسب است . این روش خاک را به طور موثری آبشویی می کند و جوانه زنی دانه ها و رشد آنها را تسریع می کنند .

ذرات آب محصول را در دماهای بالا ،خنک می کند و سرما زدگی را در دماهای بسیار پایین کنترل می کند .

آبیاری قطره ای :

اساس این شیوه بر مصرف تدریجی و قطره به قطره آب در ناحیه ریشه گیاه است .

آب به طور کاملا اقتصادی مصرف می شود و تلفات آب بر اثر عمق و تبخیر و تعرق به حداقل خود می رسد . این سیستم برای نواحی خشک مناسب است . احداث باغ های میوه در خاک های شور با این شیوه امکان پذیر است .

منابع

نشریه ترویج و نظام بهره برداری (مدیریت آب در خانه و مزرعه )

ترجمه ای از کتاب :Environmentally  Sound

Technologies for  Women  in agriculture

ترجمه :مهندس عاطفه پرورش و دکتر صلاح کوچک زاده