دانشگاه جامع علمی کاربردی

موسسه آموزش عالی علمی- کاربردی جهاد کشاورزی

مجتمع آموزش جهاد کشاورزی استان سمنان

مرکزآموزش جهاد کشاورزی شاهرود

 

 

 

 

عنوان مقاله:

 

نقش مکانیزاسیون در مدیریت بقایای گیاهی وتوسعه پایدار

 

استاد راهنما:

آقای مهندس غلامرضا طالبی

 

گردآوری وتدوین:

امیر شاه حسینی

 

رشته تحصیلی:

 مکانیزاسیون

 

مقطع تحصیلی:

کاردانی

 

 

 

پاییز 1388

 

 

 

فهرست مطالب

 عنوان                                                                       صفحه

چکیده                                                                            3

لغات کلیدی                                                                       4

مقدمه                                                                              4

اهداف خاک ورزی                                                               5

طبقه بندی خاک ورزی                                                          6

روش های خاک ورزی در مدیریت بقایای گیاهی                           7

خاک ورزی حفاظتی                                                             7

خاک ورزی  مرسوم                                                            7

کم خاک ورزی                                                                   8

کشت بی خاک ورزی                                                           9

اهداف توسعه پایدار                                                           11

نتیجه گیری                                                                      12

پیشنهادات                                                                       13

 منابع مورد استفاده                                                           14

 

 

 

 

نقش مکانیزاسیون در مدیریت بقایای گیاهی وتوسعه پایدار

چکیده :

توسعه پایدار کشاورزی از اهداف مهم ، اصلی ، برنامه های توسعه اخیر کشور بوده که در این راستا دست اندر کاران را بر آن داشته تا با شناسایی ابزارها و راهکارهای کارآمد وناشی از اصول و مبانی قانونی و ایدنولویک مفهوم توسعه پایدار کشاورزی نظیر سلامتی و حفظ محیط زیست ، تداوم اقتصادی، عدالت اجتماعی و ... ، زمینه لازم جهت رسیدن و دست یابی به آن را فراهم نمایند. از جمله ابزارهای شناخته شده در این راه مکانیزاسیون با مفهوم بهره گیری از تکنولوژی ها وماشین های مناسب و روش علمی در عملیات ماشینی تولید محصولات کشاورزی بوده تا این بینش از طریق شناسایی معضلات فنی ، اقتصادی و اجتماعی ، راههای بیرون رفت را معرفی و تکنولوژی برتر و مناسب عرصه را اجرا نمایند از جمله معضلات دیرینه بخش ، موضوع سوزانیدن بقایای گیاهی تولید محصولات زراعی است. سالیان درازی است که تحقیقات مستمری در خصوص مضرات این عادت اجتماعی تولید کنندگان انجام یافته و همگان از ضرر و زیانهای ناشی از این عملیات از جمله ، از بین رفتن میکروارگانیزهای زنده و ریز مغذی ها ، کاهش حاصلخیزی خاک ، افزایش فرسایش های آبی و بادی و ... مطلع می باشند. راهکار اکادامیک و فنی مبارزه با این پدیده به نام مدیریت بقایای گیاهی نام گذاری گردیده است. که این مفهوم در مقوله و واژگان مکانیزاسیون ، به معنای سیستم حفاظتی مزرعه در تمام سال تعبیه گردیده و سعی می نماید با معرفی متدهای جدید خاک ورزی ، نظیر خاک ورزی های حفاظتی (در سه بخش ؛ بی خاک ورزی ، خاک ورزی پشته ای ، خاک ورزی پوششی) وکم خاک ورزی راه حل و تکنیک جدیدی در حفظ پایداری در تولیدات کشاورزی و نگهداری بقایای گیاهی در مزرعه معرفی نماید . مطالعات و تجربیات به دست آمده در این خصوص دقیقا حاکی از رفع نابسامانی ها و ضررهای ناشی از سوزانیدن بقایا نظیر : بهبود حاصلخیزی خاک ، کاهش فرسایش خاک ، افزایش نفوذ پذیری و رطوبت خاک و ... می باشد که لازم است با مدیریت و برنامه ریزی لازم ، زمینه و بستر مناسب جهت ترویج و اشاعه این روش و جایگزین نمودن آن با روشهای رایج و سنتی فراهم نمود.

لغات کلیدی :

مکانیزاسیون ، توسعه پایدار، خاک ورزی حفاظتی ، بی خاک ورزی ، خاک ورزی پشته ای ، خاک ورزی پوششی .


مقدمه :

مکانیزاسیون مترادف با اتوماسیون در صنعت است که بعنوان سیستم حفاظتی مزرعه در تمام سال مطرح می گردد که به منظور کاهش کار کارگری است و بطور کلی شامل کاهش تردد ماشین و ادوات خاک ورزی در مزرعه وکاهش شدت عملیات خاک ورزی است .

خاک ورزی به عملیات مکانیکی گفته می شود که جهت بهم زدن خاک به منظور پرورش گیاهان زراعی انجام می گیرد. که هدف خاک ورزی صحیح نه فراهم آوردن محیط مناسبی جهت سبز شدن بذر ، رشد و نمو ریشه ، کنترل علفهای هرز ، فرسایش وکنترل رطوبت خاک می باشد. مثلاً در خاک ورزی حفاظتی پس از فرآیند کاشت ، 30 درصد یا بیشتر از سطح خاک با بقایای گیاهی پوشیده باقی بماند.

بحث

اهداف خاک ورزی :

مهمترین اهداف خاک ورزی عبارتند از :

-        بهسازی ساختمان خاک

-        حفظ و نگهداری رطوبت

-        تهویه خاک

-        نفوذ پذیری خاک

-        ریشه دوانی و تهیه بستر بذر

-        برگرداندن خاک و کنترل علفهای هرز

طبقه بندی خاک ورزی :

به طور کلی عملیات خاک ورزی به دو دسته خاک ورزی اولیه و ثانویه طبقه بندی می شود که خاک ورزی اولیه شامل مراحل زیر می باشد:

-        بریدن ومتلاشی کردن خاک

-        دفن خاشاک از طریق برگرداندن خاک

-        محفوظ کردن خاشاک یا خاک زراعتی

-        باقی گذاردن خاشاک در سطح خاک بدون بهم خوردگی

خاک ورزی ثانویه نیز شامل مراحل زیر می باشد:

-        ذخیره سازی رطوبت از طریق عملیات آیش تابستانه به منظور از بین بردن علفهای هرز و کاهش تبخیر

-        قطع بقایای گیاهی و گیاهان  پوشش و مخلوط کردن آنها با خاک سطحی

-    خرد کردن کلوخها ، فشردن خاک  های سطحی و قرار دادن آن در وضعیت بهتر زراعتی برای جوانه ها و جوانه زدن بذرها

-        از بین رفتن علفهای هرز

خاک ورزی حفاظتی نیز در واقع به هرگونه عملیات خاک ورزی و سیستم های کارنده اطلاق می گردد که پس از پروسه کاشت سی درصد یا بیشتر از سطح بقایای گیاهی پوشیده باقی بماند و عامل کلیدی نوع گیاه و میزان تردی بقایای آن و نوع عملیات خاک ورزی همراه با کاشت در اجرای این روش موثرند.

روش های خاک ورزی در مدیریت بقایای گیاهی

در مباحث سیستم خاک ورزی اراضی ، روشهای با مدیریت بقایای گیاهی مشتمل بر خاک ورزی های حفاظتی (بی خاک ورزی ، پشته خاک ورزی و خاک ورزی پوششی) وکم خاک ورزی است.

خاک ورزی حفاظتی

امروزه در سیستم های خاک ورزی جدید که خاک ورزی حفاظتی نامیده می شود بقایای محصولات کشاورزی در سطح خاک نگهداری می شود (2000 moore) در خاک ورزی حفاظتی تکنیک هایی از قبیل نگهداری بقایای گیاهی در سطح مزرعه ، کم خاک ورزی ، بی خاک ورزی و تناوب زراعی ، کاربردکود سبز ، کنترل تردد ماشینهای کشاورزی در سطح مزرعه ، استفاده از پشته های عریض بکار برده می شود . نگهداری بقایای گیاهی در سطح خاک عامل تشخیص یا تمیز دادن کشاورزی حفاظتی از کشاورزی مرسوم است . و همگی سیستم های خاک ورزی حفاظتی میزان حداقل از پوشش بقایای گیاهی را شامل می شود.

خاک ورزی مرسوم

تعداد عملیاتی که برای خاک ورزی مرسوم مورد نیاز است به نوع محصول و منطقه بستگی دارد . خاک ورزی مرسوم به طور نوعی ممکن است شامل عملیات زیر باشد:

·        خرد کردن و دیسک زدن بقایای گیاهی

·        شخم زدن و خرد کردن خاک

·        ایجاد شیار و پشته به منظور شکل دادن خاک

·   استفاده از هرس های دندانه ای بلافاصله پس از شخم بهاره ، به منظور کاهش خلل و فرج درست پر از هوا و تسطیح و فشردن سطح خاک

·        استفاده از هرس بشقابی یا کولتیواتور مزرعه

·        استفاده از هرس های دندان فنری یا دندانه انگشتی پس از کشت

·        استفاده از وجین کن دوار به منظور شکستن سله یا ریشه کن کردن علفهای هرز

·        یک یا دوبار استفاده از کولتیواتورهای ردیفی ، بسته به نوع محصول منطقه و علفهای هرز

کم خاک ورزی

در این روش ، خاک ورزی ثانویه منحصر است به یک بار عبور با یک وسیله تراکتور سوار همراه با یک کارنده که در پشت وسیله بسته می شود و بطور متوالی کار می کند ، وسیله خاک ورزی ممکن است یک کولتیواتور مزرعه ، هرس بشقابی ، هرس دندانه فنری ، کولتیواتور ردیفی یا تیلر دوار نواری باشد از یک تراکتور قوی برای انجام این عملیات متوالی استفاده می شود.

خاک ورزی پوششی

این روش بیشتر در کشت دستپاش محصولات بکار می رود . خاک ورزی پوشش دار با بکار بردن مکرر ادوات کشاورزی زیر شکن انجام می گیرد . پوششی که از بقایای گیاهی و کلوخ های روی سطح خاک باقی می ماند تا از فرسایش بادی و آبی خاک جلوگیری نموده و موجب افزایش نفوذ باران و برف گردد. بستری کاملا نرم زیر سطح خاک قرار می گیرد.

کشت بی خاک ورزی

در این روش بدون اینکه هیچ گونه خاک ورزی مقدماتی انجام گرفته باشد یک ردیفکار عمل کشت را انجام می دهد. کارنده باید به یک پیش بر چین دار مجهز باشد تا ضمن عبور از میان گیاهان سر پا یا بقایای گیاهی ، خاک را قطع کند و شیار باریکی را به جای شیار بازکن کارنده های معمولی باز نماید. بقایای گیاهی مشکل شناخته شده ای در عملیات زراعی بوده و از بین بردن علفهای هرز به وسیله علفکشهای شیمیایی ضروری می باشد.

توسعه پایدار :

توسعه ای که به همه انسانهایی که در حال حاضر روی کره زمین زندگی می کنند امکان تامین نیازهای حیات شان را می دهد بدون اینکه اختلافی برای نسلهای آینده ایجاد کند.

طبیعتی که امروز با آن مواجه هستیم حاصل تحول ، پیشرفت و بلایایی است که سه میلیارد سال عمر دارند و بیش از %90 آن در غیبت انسان طی شده است .

توسعه پایدار کشاورزی از اهداف مهم و اصلی و برنامه های توسعه اخیر کشور بوده که در این راستا دست اندرکاران را بر آن داشته تا با شناسایی ابزارها و راهکارهای کارآمد و تاسی از اصول و مبانی قانونی و  ایدئولوژیک مفهوم توسعه پایدار کشاروزی نظیر سلامتی و حفظ محیط زیست ، دوام اقتصادی ، عدالت اجتماعی و ... زمینه لازم جهت رسیدن به آن را فراهم می کند. که یکی از ابزارهای شناخته شده در این راه مکانیزاسیون با مفهوم بهره گیری از تکنولوژی ها و ماشینهای مناسب و روشهای علمی در عملیات ماشینی تولید محصولات کشاورزی بوده تا این بینش از طریق شناسایی معضلات فنی، اقتصادی و اجتماعی را اجرا نماید.

طبیعت یک تعادل دینامیک و بهترین و کاملترین نماد توسعه بر پایه اثرات متقابل پدیده های خلاق ، با تولید بالا و در عین حال بدون رشد کلی است .

رشد و عدم تعادل می تواند موقتی و محلی باشد اما چنانچه عمومی وگسترده شود گسیختگی در سیستم حادث می شود ، و در وضعیت کنونی قرار می گیرد.

عمده مشکل زمان حاضر این است که فعالیتهای انسانی از ظرفیت طبیعت تجاوز کرده ، منابع تخریب شده و آلودگیها اکوسیستم ها را مسموم کرده اند.

مشارکت ، همکاری و تعاون اساس توسعه پایدار هستند.

تحقق اتحاد یعنی تقویت ظرفیتهای توسعه پایدار .

نباید توسعه پایدار را حفاظت مطلق از محیطهای طبیعی معنی کنیم .

 

 

 

توسعه اقتصادی

حفظ و اصلاح محیط

توسعه اجتماعی و فرهنگی

 

 

 

 

اهداف توسعه پایدار :

توسعه پایدار کشاورزی یکی از اهداف نهایی و آرمانی برنامه های توسعه کشور بوده وکلیه برنامه ریزان را بر آن داشته تا با اعمال سیاست ها و استراتژیهای مناسب ، دستیابی به آن را تسهیل و زمان مصرفی را کاهش دهند.

توسعه پایدار که تعادل بین انسان و طبیعت را بیان می کند شرایط این تعادل در محورهای زیر خلاصه می شود:

-    افزایش بهره وری اقتصادی با تولید بیشتر در قبال مصرف انرژی کمتر ، مصرف منابع کمتر و مصرف فضای کمتر

-        کاستن از آلودگیها

-        حفظ شبکه ای از فضاها و عرصه های طبیعی

کشاورزی پایدار باید از خصوصیات زیر برخوردار باشد:

-        تحقق توسعه پایدار در همه بخشهای کشاورزی

-        حفاظت خاک ، آب ، گیاهان و منابع ژنتیک حیوانی

-        غیر مخرب از نظر اکولوژیک سازگار از نظر فنی ، با دوام از نظر اقتصادی ، قابل قبول از نظر اجتماعی

-        مقاوم در برابر بحرانها وشوکها

-        تامین اهداف سه گانه : تولید ، دوام ، عدالت

کشاورزی پایدار یعنی کشاورزی چند منظوره یا جامع با مشخصات زیر :

-        با اثرات مفید اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی و با ایجاد مصالحه بین آنها

-        تامین کننده نیازهای غذایی و دیگر محصولات زراعی انسانها در مقدار وکیفیت رضایت بخش

-        کاهش دهنده فقر ، تولید کننده اشتغال

-        با حمایت از محیط زیست و حفاظت از منابع طبیعی برای نسلهای آینده

کشاروزی پایدار یعنی کشاورزی اکولوژیک یا کشاورزی پاک : که یک محیط کشاورزی مولد را ایجاد و حفظ می کند.

در این کشاروزی کوشش این است که برای فعالیت گیاه از فواید و خدمات طبیعت حداکثر بهره گرفته می شود. از فرایندهای طبیعی ومولد چون سیکلهای تغذیه ای ، تثبیت نیتروژن ، ساخته شدن خاک ، همچنین از دشمنان طبیعی برای مبارزه با امراض و آفات استفاده گردد. که محیط زیست را حفاظت می کند.

دراین کشاورزی استفاده از سموم که غیر قابل تجزیه هستند و برای سلامت انسانها و تنوع زیستی خطر آفرینند استفاده از کودهای شیمیایی که موجب آلودگی آبها می شوند و اقداماتی که تخریب خاکهای زراعی را در پی خواهند داشت ، بسیار محدود می باشد.

 

نتیجه گیری :

همان گونه که ملاحظه شد دستیابی به توسعه پایدار در کشاورزی نیاز به شناخت ، آگاهی و درایت و هماهنگی تمامی دستگاههای ذیربط را داشته تا در کنار این عوامل با مدیریت و برنامه ریزی صحیح راه رسیدن به آن تسهیل گردد.

مکانیزاسیون نیز بر اساس وظایف و حیطه امور مربوطه موظف به شناسایی متدهای جدید و تکنیک ها و انتقال تکنولوژی و دانش فنی مورد نظر می باشد. جهت رسیدن به توسعه پایدار کشاورزی حرکت به سمت کشاورزی دقیق که مشابه با بحث مدیریت بقایای گیاهی است ضروری است قوانین و ضوابط لازم جهت جلوگیری از عملیات با فعالیتهای متضاد با توسعه پایدار کشاورزی نظیر سوزانیدن بقایای گیاهی از طریق مراجع ذیربط تصویب و پیگیری گردد.

پیشنهادات

·   در مدیریت مزارع روشهای خاک ورزی که در آن مدیریت صحیح بقایای گیاهی مد نظر است بکار گرفته شود.

·        روشهای خاک ورزی مورد اشاره در برنامه آموزشی آموزش و ترویج نهادهای ذیربط قرار گیرد.

·   کارشناسان سازمان نظام مهندسی با این روشها آشنا شوند تا بتوانند راهنمایی های لازم را به کشاورزی ارائه نمایند.

·   تحقیقات مربوط به تاثیر روشهای خاک ورزی مورد اشاره ، و دیگر روشهای خاک ورزی که در آنها مدیریت صحیح بقایای گیاهی مد نظر قرار می گیرد با الویت بیشتری برنامه ریزی شود.

 

منابع

1.      دکتر بهروزی لار منصور ، مدیریت تراکتور وماشینهای کشاورزی ، انتشارات دانشگاه تهران ، سال 1856

2.      شفیعی سید احمد ، ماشینهای خاک ورزی ، نشر دانشگاه تهران ، سال 1374.

3.   منصوری راد داوود ، تراکتورها و ماشینهای کشاورزی ، انتشارات دانشگاه بوعلی سینا ، جلد اول سال 1368.

4.      منصوری راد داوود ، تراکتورها وماشینهای کشاورزی ، انتشارات دانشگاه بوعلی سینا ، جلد دوم سال 1372